Dünyanın en güçlü figürlerinin söylemlerinde son dönemde J.R.R. Tolkien’e yönelik referansların belirgin bir şekilde arttığı gözüküyor. Bunun son dönemdeki örneklerini, Papa XIV. Leo'nun yapay zeka odaklı Magnifica humanitas adlı son genelgesinde Gandalf’tan doğrudan alıntı yapması ve Silikon Vadisi'nin Orta Dünya evrenine duyduğu saplantılı hayranlık oluşturdu. Öte yandan tekno-elitlerin kurdukları devasa teknoloji girişimlerine Palantir, Mithril ve Anduril gibi isimler vermeside, Tolkien’in edebi mirasının bir izi olarak kabul ediliyor.
İlk bakışta birbirine tamamen zıt görünen bu kutupların ortak bir hayranlıkta buluşması, bazı yazarlara göre bir tesadüf değil. Küresel krizlerin ve geleneksel anlatıların tıkandığı modern çağda Orta Dünya evreni, birçoklarına göre içinde yaşadığımız çağın zorluklarına karşı topluluklar için adeta bir "Modern Stoacılık" rolünü üstlenmiş durumda.
Antik Stoacılığın ahlaki omurgasını modern insanın umut ve dinginlik arayışıyla harmanlayan bu çağdaş yaklaşım, belirsizlikler çağında anlam bulmak için yeni bir ahlak anlayışına şimdiden dönüşüyor. Günümüzde her alanda karşımıza çıkan Tolkien referansları ise birçok yazara göre tam olarak buradaki derin arayışı ve entelektüel sığınağı yansıtıyor.
Kaos ve belirsizliğin tahakkümünde
Tolkien'in kurduğu evrenin teknoloji devlerinden ruhani liderlere kadar geniş bir yelpazede yankı bulması, genellikle yazarın bu eserleri kaleme aldığı dönemin karanlık atmosferiyle ilişkilendiriliyor. Tolkien’inBirinci Dünya Savaşı'nda Somme Muharebesi'ne bizzat tanık olmuş bir gazi olması, bu argümanın en güçlü tarihsel dayanağı. Yaklaşık otuz yıl sonra oğlu Christopher Tolkien’in İkinci Dünya Savaşı'nda pilot olarak görev yapmasıyla Tolkien, savaşın dehşetini bu kez uzaktan yeniden yaşadı. Mektuplarında savaşı hem maddi hem de "ahlaki ve ruhsal" açıdan akıl almaz bir israf olarak tanımlasa da "kötü bir dünyada bununla yüzleşmenin gerekli olduğu" vurgusu, eserlerindeki karakterlerin felsefi temelini oluşturdu. Tolkien'in bu tavizsiz gerçekçiliğinin, günümüzde küresel krizler ve belirsizliklerle boğuşan modern insana derin bir psikolojik dayanak sunduğu ise birçok yazarın ortak görüşü.
Tolkien'in evrenini salt bir fantastik kurgu olmaktan çıkarıp modern bir ahlak felsefesine dönüştüren temel unsurun, yazarın sıklıkla en zifiri karanlıkta bile kaybetmediği iradesi olduğu belirtilir. Edebiyat eleştirmenleri, Tolkien'in yaşadığı dönemdeki dehşet tablosuna rağmen, kötülüğün zaferlerinin kalıcı olmadığına dair sarsılmaz bir inanç taşıdığını belirtiyor. Kötülüğün muazzam bir güçle çalışsa da nihayetinde "boşuna" çabaladığını; aslında sadece "beklenmedik iyiliklerin yeşermesi için toprağı hazırladığını" savunması, Tolkien felsefesindeki iyimser direniş ilkesinin en net dayanağı olarak kabul ediliyor.
Zor dönemin kahramanları ve seçimleri
Bu noktada bazı yazarlara ve düşünürlere göre Silikon Vadisi algoritmalarının ya da küresel belirsizliklerin gölgesinde anlam arayan birey için, Orta Dünya'daki bu ahlaki yapı kendi hayatıyla ilgili net bir çıkış noktası da sunuyor. Kaos ve belirsizliğin arttığı tarihi değişim dönemlerinde insan; dış dünyayı, olayların gidişatını veya tarihin "uzun mağlubiyetlerini" kontrol edemeyeceğini kabullenerek kendi içsel ahlaki yapısına dönüş yaşayabilir. Birçok düşünür bu noktada Tolkien evrenindeki kahramanların yolculuklarını da olayları akışına bırakma ve erdeme yönelme pratiklerine örnek gösteriyor. Örneğin, dünyanın kaderini belirleyecek o büyük görevde her şeyi tek başına kontrol edemeyeceğini anlayan Aragorn, bir baskın sonrasında öncelikle Boromir’e layık bir cenaze düzenliyor ve odağını sadece gücünün yettiği Merry ve Pippin’i kurtarmaya çeviriyor. Benzer şekilde Gandalf, yaklaşan yıkım ve karanlık karşısında kontrol edilemeyecek felaketler yerine odağı kendi eylemlerine ve yapabileceklerine çeviriyor.
Aynı ahlaki sınırları Faramir'in irade sınavında da görmek mümkün. Faramir, Tek Yüzük'ün vaat ettiği o cezbedici mutlak gücü reddederek ülkesini kendi yoluyla savunmayı seçiyor. Samwise Gamgee ise Orta Dünya'nın jeopolitik kaderini değiştirmek veya imkansızı başarmak gibi devasa bir yükün altında ezilmek yerine, dostunun taşıdığı o devasa yükü alamayacağını ama dostunu taşıyabileceğini söyleyerek tamamen kendi etki alanındaki o tek ve en büyük iyiliğe odaklanıyor.
Bugün bakıldığında, din felsefesi üzerine yazan Peter Kreeft ve modern Stoacılığın önde gelen yazarlarından Ryan Holiday gibi düşünürler tam olarak bu noktaya dikkat çekiyor. Bu düşünürlere göre; küresel belirsizlikler, sistemik çöküşler veya hızla değişen teknolojik düzen gibi bireyin boyunu aşan meseleler karşısında her şeyi düzeltmeye çalışıp kahrolmak, tıpkı Tek Yüzük'ün "mutlak kontrol ve güç" fantezisine kapılmak gibi insanı içeriden tüketebilir.
Hıristiyanlık ve Tolkien
Birçok yazara göre Tolkien'in günümüzdeki yükselişi, tıpkı Papa XIV. Leo'nun referansında da açıkça görüldüğü üzere, yeni Hıristiyanlık anlayışının Katolik ahlakı ekseninde yeniden şekillenmesiyle de yakından ilgili. Özellikle küresel belirsizliklerin arttığı bu dönemde, dışsal güce veya dünyevi iktidara odaklanmak yerine "içe dönüşü" ve bireysel ahlak felsefesini merkeze alan Kilise, insanlara tıkandıkları modern dünyada yepyeni bir manevi alan açmaya odaklanıyor. Tolkien'in derinden bağlı olduğu Katolik inancının izlerini taşıyan Orta Dünya; ruhsal onuru üstün bir yere koyuyor. Dolayısıyla eserlerdeki bu ahlaki yapı, kaosun ortasında aslında seküler bir Stoacı yapıyı değil, aynı zamanda modern Katolik ahlakını da öne çıkarıyor.
Ahlaki pusula
Ünlü edebiyat araştırmacısı Tom Shippey'nin de analizlerinde sıkça altını çizdiği üzere, Tolkien'in evreninde Elflerin "uzun mağlubiyet" (long defeat) olarak adlandırdığı hüzünlü ama bilgece bir tarih anlayışı hakimdir. Bu anlayış, dünyevi düzlemde nihai ve kalıcı bir ütopik zaferin mümkün olmadığını, dünyanın doğası gereği yorulup eskiyeceğini kabullenir.Nitekim felsefecilerin ve eleştirmenlerin bugün Tolkien'de bulduğu asıl hazine; bu kabullenişin bir çaresizlik ve nihilizm değil, aksine kötülüğe karşı verilecek mücadelenin sonucundan bağımsız olarak "doğru ve erdemli" olanı yapmayı emretmesidir.Özetle; küresel belirsizliklerin, teknolojik tahakkümün ve boyumuzu aşan krizlerin ortasında modern insan, Orta Dünya'ya gerçeklerden kaçmak için değil; gerçeğin ağırlığıyla nasıl yüzleşeceğini hatırlamak için sığınıyor.
Tolkien'i yeniden keşfetmek: Modern insan Orta Dünya'da neden kendini arıyor? · Scrolli
